Historia folwarku Dusznica, powiat Sejny, parafia Łoździeje Lazdijai.
Blog > Komentarze do wpisu

Historia folwarku Dusznica

Poniżej przedstawiam informacje na temat historii folwarku Dusznica, które udało mi się zebrać z różnych źródeł (drukowanych i ustnych), a także nieco materiału wizualnego.


Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego, t. 2, Warszawa 1890 (s. 232):
Dusznica, wieś i folwark, powiat sejneński, gmina Krasnowo, parafia Łoździeje. W 1827 r. było tu 26 domów, 268 mieszkańców; odległość od Sejn 11 wiorst. Folwark Dusznica wchodzący poprzednio w skład dóbr Dumbeln, obecnie stanowi własność pana Felixa Gawrońskiego. Dobra Dusznica składają się z folwarku Dusznica, wsi Dusznica i Tarnówka; podług opisu z r. 1868 rozległość dworska wynosi mórg 1003, a mianowicie: grunta orne i ogrody mórg 378, łąk mórg 154, pastwisk mórg 186, lasu mórg 31, zarośli mórg 154, nieużytki i place mórg 100; wieś Dusznica osad 31, gruntu mórg 576; wieś Tarnówka osad 53, gruntu mórg 171.

(s. 218)
Dumbel lub Dumbeln [lit. Dumblis], folwark, powiat sejneński, gmina Krasnowo, parafia Łoździeje. Liczy 4 domy, 41 mieszkańców. W pobliżu jezioro tejże nazwy. Dobra ziemskie Dumbel, w skład których wchodziły jeszcze folwarki Dusznica i Jenorajście, patentem donacyjnym króla pruskiego [Fryderyka Wilhelma III] z dnia 1 marca 1802 r. darowane były generałowi hrabiemu Karolowi Klinkowström, po którym odziedziczył je syn Henryk. Ten w dniu 17 czerwca 1817 r. sprzedał je Hektorowi Karędze. W r. 1822 nabyła te dobra Wiktorya z książąt Ogińskich hr. Zyniew, która w r. 1829 sprzedała je Józefowi Klonowskiemu. Następnie folwarki Dusznica i Jenorajście oddzielone zostały, a same dobra Dusznica są obecnie własnością Teressy z Ronikierów hr. Wołłowiczowej. Składają się z folwarków Dusznica i Józefów [lit. Juozapavas], tudzież wsi Dziewiliszki [Dyviliskai], Wisztory [Viestartai], Auksztokalnie [Aukstakalniai] i Babirsze [powinno być Bawirsze, Bavirsiai]. Od Suwałk wiorst 45, od Sejn wiorst 3 [powinno być 13], od Grodna wiorst 75. Rozległość wynosi mórg 1299, a mianowicie: folwark Dumbel grunta orne i ogrody mórg 601, łąk mórg 242, pastwisk mórg 11, w jeziorach mórg 215, lasu mórg 24, nieużytki i place mórg 28; razem mórg 1132, płodozmian 9-polowy, budowli murowanych 9, drewnianych 2. Folwark Józefów grunta orne i ogrody mórg 97, łąk mórg 48, zarośli mórg 14, nieużytki i place mórg 8, razem mórg 167; budowli drewnianych 2, pięć jeziór, dochód z rybołóstwa i pokłady torfu. Wieś Wisztory osad 31, gruntu mórg 853; wieś Dziewiliszki osad 16, gruntu mórg 661; wieś Auksztopie [powinno być Auksztokalnie] osad 21, gruntu mórg 563; wieś Babirsze osad 18, mórg 569.
Br. Ch. [Bronisław Chlebowski, magister nauk filologiczno-historycznych b. Szkoły Głównej Warszawskiej]

Mapa Karte des westlichen Russlands, arkusz N25 Sejny (wyd. 1914):



Schl. = tama; gwiazdka = młyn; Vw. = folwark.

Według Grzegorza Rąkowskiego, Polska egzotyczna cz. I, Pruszków 2002 (s. 121):
Folwark Dusznica, wymieniany po raz pierwszy w 1743 r., wchodził niegdyś w skład dóbr Dumbel, darowanych w 1802 r. przez króla pruskiego generałowi hrabiemu Karolowi Klinkowströmowi, po którym odziedziczył je syn Henryk. Ten ostatni sprzedał majątek w 1817 r. Hektorowi Karędze, od którego pięć lat później nabyła go Wiktoria z książąt Ogińskich hrabina Zyniew. Ona z kolei zbyła posiadłość Józefowi Klonowskiemu. W I poł. XIX w. z dóbr Dumbel wyodrębniły się dobra dusznickie, obejmujące folwark i wieś Dusznicę. Właścicielką ich była wówczas Teresa z Ronikierów hrabina Wołłowiczowa. W drugiej połowie stulecia Dusznica przeszła w ręce Feliksa Gawrońskiego. Po reformie uwłaszczeniowej w 1868 r. w dobrach powstała nowa wieś Tarnówka (obecnie tuż za granicą). W okresie międzywojennym majątek należał do Abrama Efrona.


Wg Ireny Baturowej, Po ziemi sejneńskiej. Przewodnik turystyczny, Suwałki 2001 (s. 204):
Dobra Dusznica obejmowały folwark i wieś. Wieś Dusznica w XVII wieku należała do starostwa łoździejskiego, ale powstała dużo wcześniej, zapewne w czasach pomiary włócznej. Zwano ją Duśnicą albo Poduśnicą. Folwark występuje w dokumentach z XVIII stulecia. Po trzecim rozbiorze Prusacy włączyli go do nowych dóbr Dumbel, ale w połowie XIX w. został on z nich wyłączony. Należał do Aleksandra Stępińskiego (radcy przy rządzie gubernianym), Feliksa Gawrońskiego, potem Klonowskiego, Nasierowskiego i wreszcie trafił do rąk starozakonnych, m.in. piekarza w Sejn, Efrona, zwanego Dusznickim. Liczące ponad siedemset morgów gospodarstwo przedzieliła w 1919 r. granica państwowa. Kilkoro dzieci Efrona podzieliło się majątkiem, który jako nierentowny znalazł się kilkakrotnie na licytacji. Już w 1939 Niemcy spędzili tu nad granicę Żydów sejneńskich. Niektórzy opłacali przewodników i przemycali się. Jak wiadomo, Niemcy i tam dotarli w 1941 roku. Właściciele Dusznicy nie przeżyli holokaustu.

Plan zabudowań majątku Dusznica dołączony do protokołu parcelacji z grudnia 1944 r.

1 Dom (dwór); 2. Obora/stajnia; 3. Chlew; 4. Stodoła; 5. Spichlerz; 6. Dom robotników (dawna gorzelnia).


Według Ireny i Wojciecha Baturów (na podstawie wywiadu przeprowadzonego w Augustowie w sierpniu 2007):
W 1802 król pruski nadał dobra Dumbel hrabiemu Klikowstromowi. Syn jego Henryk 17.6.1817 r. sprzedał dobra Hektorowi Karędze, ten odsprzedał je w 1822 r. byłej starościnie berznickiej hrabinie Zyniew, z domu Ogińskiej, właścicielce dóbr Wiejsieje. Ona wydzierżawiła dobra Bakinowskiemu, a następnie, w 1829 r., sprzedała Józefowi Klonowskiemu, marszałkowi powiatu sejneńskiego i żonie jego Antoninie z Zawadzkich. Po nich majątek odziedziczyły dzieci: Jenorajście przypadło Antoniemu Klonowskiemu, a Dusznica Eustachemu (około 1840 r.). W 1856 r. majątek kupuje Aleksander Stępiński, radca przy rządzie gubernialnym suwalskim, ale faktycznym właścicielem jest prawdopodobnie Sobolewski, zaś Stępiński daje tylko nazwisko. W tym czasie w skład majątku wchodzi młyn, którego właścicielem jest Tadeusz Gawroński.
Eustachy Klonowski żeni się z Wolmerówną i odchodzi do Hołn Wolmera.
Po roku 1856 w majątku zamieszkuje Tadeusz Gawroński z trójką dzieci. W 1867 r. umiera, egzekutorami testamentu ustanawiając Michała Borewicza z Klejw i Konstantego hr. Łubieńskiego biskupa sejneńskiego. Zapisuje "fortepian, srebra i dywany" córce Michalinie Ejsmontowej (żonie Ryszarda Ejsmonta?), zaś sprzęty domowe i gospodarcze Emilii. Syn Feliks zostaje na majątku.
Pierwsze długi u Żydów w 1877 r., na hipotece wymienieni są Mejer Zylbertan, Auszer Rabinowicz (zamieszkuje w majątku w 1879 r.), Mendel Burak (u którego zadłużone było "pół powiatu sejneńskiego"), Nochim Zawadzki, a także Feliks Mamiński, Konstanty Uszyński.
W 1900 roku jako właściciele wymienieni są Jarosław i Michalina Gawrońscy.
W 1905 r. majątek liczy 644 morgi, współwłaściciele: Mortchel Frydman, Róża Leja Dusznicka, Mowsza Dusznicki.


Według Księgi hipotecznej dóbr Dusznica (Archiwum Państwowe w Suwałkach):
Dnia 1(14) sierpnia 1912 r. Zofia Ejsymontówna (lub Ejsmontówna, później zamężna za Aleksandra Bakinowskiego i zamieszkała w Strzelnie, woj. poznańskie), sprzedaje majątek za sumę trzydziestu sześciu tysięcy rubli Abramowi Efronowi (2/4 części całości), Lei z Finków Dusznickiej (1/4 część) i Etcie z Dusznickich Frydmanowej (1/4 część). Majątek liczy 307 ha ( mórg), z czego 152 ha znajdują się od 1919 r. na Litwie.

23 lipca 1930 r. Abram Efron zostaje uznany za zaginionego ("w czasie wojny światowej wyjechał do Rosji i miejsce jego pobytu pozostaje nieznane"), a kuratorem "celem zachowania jego praw i majątku" wyznaczony zostaje "mieszkaniec miasta Sejn" Markus-Mordchel (Mordechaj) Dusznicki.


Dom Mordechaja Dusznickiego w Sejnach (mieszkał w nim później znany sejneński lekarz, doktor Rittler, twórca miejskiego szpitala):


Akt zgonu Abrama Efrona, stwierdzający, że rzeczony zmarł na gruźlicę 7 stycznia 1920 r. w wieku 38 lat w Saratowie, pochowany na cmentarzu żydowskim:



We wrześniu 1931 r. Towarzystwo Kredytowe Ziemskie wystawia majątek na przymusową licytację ze względu na fakt, że zalega on ze spłatą rat na łączną sumę 26 826 zł. Cena wywoławcza wynosi 138 500 zł.

Majątek jest ponadto zadłużony wobec Skarbu Państwa na blisko 4 500 zł z tytułu niezapłaconego podatku majątkowego i gruntowego za lata 1927-1932.

Mimo dwukrotnego wystawienia na licytację, sprzedaż nie dochodzi do skutku z powodu braku oferentów.

Wierzycielami majątku według dokumentu z sierpnia 1931 r. są: Berko (Ber) Kaminowski, zamieszkały w Sejnach, Boruch Dusznicki, Adela z Abłamowiczów wdowa Klonowska, zamieszkała w Warszawie przy ul. Koszykowej 1, oraz Wacława Maria z Zubowiczów Niesierowska, zamieszkała w Warszawie przy ul. Pięknej 3.





Zarówno Leja z Finków Dusznicka, jak i Etta z Dusznickich Frydmanowa wymienione są przez powyższy dokument jako zamieszkałe na Litwie.

Według dokumentu sporządzonego dn. 17 września 1928 r. przez notariusza sejneńskiego Eugeniusza Moldenhawera, dzierżawcą majątku jest Chaim Redak, zamieszkały tamże wraz z Ablem Redakiem, obaj znani notariuszowi osobiście.

Jesienią 1940 r. majątek zostaje przejęty na rzecz Rzeszy Niemieckiej, co zostaje ponownie potwierdzone wpisem z 4 marca 1941 r.



Na podstawie dekretu o reformie rolnej z dn. 6 września 1944 r. majątek Dusznica zostaje rozparcelowany na 12 działek o łącznej powierzchni 127.4 ha pośród robotników folwarcznych i okolicznych gospodarzy, co zostaje potwierdzone wpisem do księgi hipotecznej dn. 11 listopada 1946 r.

Księga hipoteczna dóbr Dusznica zostaje ostatecznie zamknięta dn. 16 marca 1968 r., co, tak się składa, jest dniem, w którym piszący te słowa przychodzi na świat...





niedziela, 03 lutego 2008, marslaur

Polecane wpisy